Văn hóa Huế | Homepage
Bình phong và ngựa trong đời sống văn hóa Huế

Bình phong và ngựa trong đời sống văn hóa Huế

🕔04.Feb 2014

Mặc dù không phải là bình phong đẹp nhất xứ Huế nhưng hình tượng con Long mã được khắc chạm trên bình phong trước trường THPT chuyên Quốc Học lại nổi tiếng với vị thế rất đặc trưng…

Bình phong trước trường THPT Chuyên Quốc Học Huế (Ảnh: Ngọc Bích).
Từ lâu, xứ Huế được mệnh danh là mảnh đất văn hiến, cố đô với nhiều tinh hoa hội tụ, tuy nhiên một điều không phải ai cũng biết rằng bình phong là một “sản phẩm đặc trưng” của đất Thừa Thiên. Dọc theo dải đất miền Trung này, không khó để ta bắt gặp những bức bình phong trước cửa của mỗi ngôi nhà, và kiểu dáng, kích thước, họa tiết trên mỗi bức bình phong luôn chứa đựng những điều thú vị về gia chủ và cả về văn hóa vùng miền. Đó có thể là những bức bình phong to lớn, oai vệ với rất nhiều trang trí tại các đền, đài, lăng mộ… hay là những bức bình phong xanh tự nhiên từ những bụi chè tàu được cắt tỉa cẩn thận trước cửa ngõ dài vẫn còn được gìn giữ gần như nguyên vẹn tại vùng Kim Long… nhưng tất cả đều chung một ý nghĩa và ước muốn bình an đến với mọi người.
Trong bài viết Bình phong và non bộ trong kiến trúc cung đình Huế, Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế cho biết “Bình phong xuất phát từ các yếu tố “triều”, “án” trong phong thủy, chức năng chủ yếu là gia tăng tính bền vững của cuộc đất, ngăn chặn khí xấu và các yếu tố bất lợi cho gia chủ. Non bộ lại là sự kết hợp giữa nước (thủy) và đá (thạch), chức năng ban đầu chủ yếu là kết hợp với bình phong để cản bớt hỏa khí, “tụ thủy, tích phúc” cho gia chủ. Về sau bình phong, non bộ mới kiêm thêm chức năng trang trí mỹ thuật và dẫn dần trở thành một nhân tố không thể thiếu trong kiến trúc truyền thống”.
Long mã trên nóc lầu Tứ Phương Vô Sự (Ảnh: Internet)
Trong đời sống văn hóa Huế, người Huế dựng bình phong ngay sau cửa ngõ để ngăn chặn các loại uế khí và độc khí phát sinh từ các vật lạ thâm nhập vào nhà, đồng thời, khiến cho căn nhà trở nên ấm cúng, an toàn hơn. Bình phong đặt trước nhà còn nhằm cản bớt Hỏa khí xâm nhập nội thất, gây hại cho chủ nhân. Theo thuyết Ngũ hành, phía trước ngôi nhà thuộc hành Hỏa; phía phải thuộc hành Kim, tượng trưng cho chủ nhân; phía trái thuộc hành Mộc, tượng trưng cho thê thiếp, tài lộc, ti bộc (vợ, tiền của, đầy tớ); phía sau thuộc hành Thủy, tượng trưng cho tử tôn (con cháu); còn trung tâm ngôi nhà thì thuộc hành Thổ. Theo nguyên lý Ngũ hành tương sinh (Thổ sinh Kim; Kim sinh Thủy; Thủy sinh Mộc; Mộc sinh Hỏa; Hỏa sinh Thổ) thì có thổ trạch (đất/nhà) mới có chủ nhân (Kim); chủ nhân sinh ra con cháu (Thủy) và điều khiển thê thiếp, nô bộc (Mộc). Nếu ngôi nhà quay về phương Nam thì hành Hỏa càng thêm vượng, vì phương Nam thuộc hành Hỏa. Theo nguyên lý Ngũ hành tương khắc (Hỏa khắc Kim; Kim khắc Mộc; Mộc khắc Thổ; Thổ khắc Thủy; Thủy khắc Hỏa), Hỏa quá vượng sẽ gây tổn hại cho gia chủ (Kim). Vì thế cần phải có bình phong án ngữ phía trước để cản bớt Hỏa khí. Vì lý do này mà hầu hết các cung điện, đền thờ, đình làng, nhà thờ họ tộc, nhà của thường dân ở Huế đều có bình phong án ngữ phía trước, không phân biệt sang hèn. Và linh vật được chọn lựa để trang trí trên bình phong xứ Huế nhiều nhất chính là Long mã.
Long mã là con vật không có thật, là sự kết hợp giữa rồng và ngựa. Tuy nhiên vì đây là sản phẩm trong trí tưởng tượng của con người nên ta luôn thấy sự biến hóa khôn lường của con vật mang tên Long mã.
Vậy Long mã là con vật gì mà người Huế lại tôn sùng đến vậy? Theo truyền thuyết, Long mã là một hóa thân của kỳ lân, một trong tứ linh (long, lân, quy, phụng). Người Trung Hoa coi kỳ lân là linh vật báo hiệu điềm lành; là biểu tượng của sự thông thái, trường thọ, sự cao quý và của niềm hạnh phúc vô song. Lân còn là linh vật biểu trưng cho thái tử và hình ảnh của nó được thêu trên võ phục hàm nhất phẩm. Đây là loài “có đầu nửa rồng nửa thú, đôi khi chỉ có một sừng, do không húc ai bao giờ nên sừng này là hiện thân của từ tâm. Phần nhiều lân có sừng nai, tai chó, trán lạc đà, mắt quỷ, mũi sư tử, miệng rộng, thân ngựa, chân hươu, đuôi bò” [wikipedia.org]. Đôi khi nó có “hình dáng của một con hưu xạ, với chiếc đuôi bò, trán sói, móng ngựa, da có 5 màu: đỏ, vàng, xanh, trắng, đen, dưới bụng có màu vàng” [Nguyễn Hữu Thông (2001), Mỹ thuật Huế Nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí, Nxb Thuận Hoá, Huế, tr. 97]


Bình phong tại đình làng Phú Xuân (Huế) – Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia. Bên cạnh Long mã là các linh vật khác như Long (rồng), phụng hóa rồng…(Ảnh: Ngọc Bích)
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Bảo: “Long mã là hóa thân của kỳ lân, là sự kết hợp đặc biệt giữa rồng, lân và ngựa. Đó là một linh vật có sừng và bờm của rồng, mình của con hươu xạ, đuôi bò, trán sói, thân có vảy của kỳ lân, chân và móng của ngựa; cao “8 thước 5 tấc, xương cổ dài, cánh bên phải nhúng xuống nước mà không ướt, trên có thánh nhân để bức cổ đồ” (Dịch kinh tân khảo, NXB Sen Vàng, Sài Gòn, 1958, tr. 41).
Còn có quan niệm cho rằng: long là rồng, rồng thì bay lên, nghĩa là tung, tượng trưng cho kinh tuyến, thời gian – mã là ngựa, chạy ngang, là hoành, tượng trưng cho vĩ tuyến, không gian. Như vậy long mã tượng trưng cho sự tung hoành của nam nhi, cho thời gian và không gian. Vì vậy Long mã chạy là biểu hiện cho vũ trụ vận động, đồng thời tượng trưng cho thánh nhân. Nhưng dù xuất hiện với hình dạng như thế nào thì trong trí tưởng tượng của tín ngưỡng dân gian phương Đông, kỳ lân cũng là con vật báo hiệu điều tốt lành, là biểu tượng cho sự trường thọ, sự nguy nga đường bệ và niềm hạnh phúc lớn lao. Kỳ lân mang trong mình tất cả những đức tính và phẩm chất của một con vật nhân từ, nó tránh giẫm lên các loại côn trùng, cũng như không phá hoại cỏ mềm dưới chân mình. Nó không bao giờ ăn thịt hay làm hại bất cứ con vật nào cũng như không bao giờ uống nước bẩn. Kỳ lân xuất hiện đồng nghĩa với việc một vị minh quân, một nhà hiền triết nào đó sắp ra đời. Sử sách Trung Quốc nói rằng: Trong lịch sử, kỳ lân đã xuất hiện dưới triều vua Nghiêu, Thuấn và sau đó là vào thời điểm Khổng Tử sinh ra đời.
Cũng trong truyền thuyết Trung Hoa, Long mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà, dưới thời Phục Hi, mình xanh, vằn đỏ, trên lưng có mang bức Hà đồ, hay Mã đồ, là sách trời ban cho vua để trị nước. Hà đồ là cơ sở để hình thành lý thuyết về Bát quái sau này. Ngoài ra, long mã còn là linh vật của Phật giáo, bởi nó thường cõng trên lưng Luật Tạng, một trong ba phần cốt tủy của kinh sách nhà Phật (Tam Tạng Kinh). Trong nghệ thuật Trung Hoa cổ điển, Long mã thường được trang trí phối hợp với mây và văn thủy ba (sóng nước), hoặc trang trí kết hợp với các linh vật trong tứ linh. Trải qua một ngàn năm Bắc thuộc, những nét văn hóa truyền thống của đất nước Trung Hoa được du nhập vào Việt Nam, nhưng với tinh thần tự lực tự cường, ông cha ta đã tiếp nhận một cách có chọn lọc và cải biến lại cho phù hợp với nhận thức, văn hóa mang đậm dấu ấn dân tộc. Vì vậy hình ảnh Long mã trên các bức bình phong tại Huế vẫn có những nét đặc trưng riêng.
Tại triển lãm “Ngựa và Long mã” vào chiều 23 – 1 tại trường lang Tử cấm thành (Đại Nội – Huế), Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế đã giới thiệu gần 70 bức ảnh chụp lại các biểu tượng ngựa và long mã trong các công trình kiến trúc tại Huế. Trong đó phần lớn được chụp lại tại các công trình thuộc di sản Huế bao gồm tại Cửu Đỉnh, cung Trường Sanh, lầu Tứ Phương Vô Sự, lăng Đồng Khánh, Khải Định, lăng Tự Đức… Bên cạnh đó cũng có rất nhiều hình ảnh các bình phong từ các đình, đền… trong đời sống của nhân dân. Sang trọng nhưng cũng rất gần gũi, chỉ có trong tưởng tượng nhưng lại cũng quen thuộc, thân quen, những sắc thái của Long mã qua mỗi bức ảnh phản ánh tầm tư duy, khả năng sáng tạo của ông cha ta đối với một con vật linh thiêng và trình độ tay nghề luôn biến thiên qua mỗi thời kỳ.

Hình Long mã trang trí trên cơi thờ bằng bạc (Ảnh: Internet)
Người Huế thường sử dụng kỹ thuật khảm sành sứ và thủy tinh để tạo hình Long mã. Song cũng có những con Long mã được đắp bằng vôi vữa, hay được vẽ bằng phẩm màu (như long mã trên bình phong trước phủ Thượng thư Tôn Thất Đàn ở làng Lại Thế). Và bức bình phong long mã nổi tiếng nhất, lâu đời nhất là bức trước trường Quốc Học được xây dựng vào năm 1896.
Long mã trước trường Quốc Học được đắp nổi trên nền sơn vàng, khung đỏ với hình ảnh đầu và đuôi rồng, mình ngựa có màu xanh của sành sứ. Trong tư thế đang tung vó cưỡi mây nhưng vẫn ngoái đầu trở lại, Long mã mang thần thái của sự nhẹ nhàng, linh thiêng nhưng vẫn rất gần gũi với những câu thơ:

“Trước gió phất phơ Long hóa Mã.
Trên mây lấp loáng Mã thành Long.
Đồ thơ chở nặng nền luân lý
Cảnh vật phô bày cuộc biến thông”.

Vậy đây không phải là một con ngựa nòi, một chiến mã, dù to đẹp mà là con Long mã chở Đồ thư tức Hà Đồ, Lạc Thư tạo nên nền văn tự, văn học, văn hóa, văn minh, triết học Á Đông. Chồng sách trên lưng tượng trưng cho Đồ Thư, Long Mã chở nền luân lý cương thường. Và hình ảnh đó, khi đặt làm án thư trước cổng trường Quốc Học, nơi sinh thời đã có những con người kiệt xuất như Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp… theo học với lịch sử hơn 110 năm vừa mang cốt cách của một đất nước văn hóa luôn nhận định “nhân tài là nguyên khí quốc gia”, vừa mang tầm vóc thời đại với tinh thần tự cường, không bao giờ chịu đồng hóa ngay trong những điều tưởng như không đáng kể.

Long mã trước trường Quốc Học được đắp nổi bằng sành sứ cổ.

Đây là nguyên mẫu để tạo nên logo cho Festival – dấu ấn đặc trưng của thành phố Huế.

Vì đây là bức bình phong cổ nhất tại Huế, lại án ngữ trên một địa thế đẹp (hướng mặt ra dòng sông Hương, Kỳ đài, Phu Văn Lâu và Đại Nội, nằm trên con đường đẹp nhất xứ Huế – đường Lê Lợi), đem lại sự thịnh vượng cho ngôi trường Quốc Học vốn là cái nôi đào tạo nhân tài cho tỉnh nhà nói riêng và cho đất nước nói chung cho nên hình tượng con Long mã tại đây đã trở thành nguyên mẫu của hình ảnh Long mã trên logo của Festival Huế.
Nếu như coi Festival là nét đặc trưng của thành phố Huế thì hình tượng Long mã là linh vật đặc trưng, tiêu biểu cho mảnh đất cố đô này. Du khách mỗi lần đến Huế đều rất dễ dàng bắt gặp hình tượng Long mã: trên logo của hãng bia Festival, trên những bóng đèn dẫn vào Đại Nội và trên những bức vẽ chìm nổi ở các bình phong lớn nhỏ… tất cả tạo nên diện mạo “chẳng nơi nào có được” và luôn ẩn chứa nhiều điều cần khám phá.
Ngọc Bích

Similar Articles

Việt Kiều Mỹ lặn lội miền Trung tìm bằng được bãi biển sạch không một cọng rác

Việt Kiều Mỹ lặn lội miền Trung tìm bằng được bãi biển sạch không một cọng rác

Chị Jennifer Nhuai, Việt Kiều sống ở Mỹ đã 25 năm cho rằng, môi trường

Khám phá làng nghề thú vị ở Phò Trạch

Khám phá làng nghề thú vị ở Phò Trạch

Phò Trạch đan đệm, đan bao Phú Lương xúc tép, làng Rào bủa câu Vinh An nhiều

Du lịch trên những tuyến sông vẫn còn để ngỏ

Du lịch trên những tuyến sông vẫn còn để ngỏ

Chiều đó, khi nhìn những chiếc tàu ngược xuôi với mật độ khá dày đặc

Một vùng văn hóa Ô Lâu

Một vùng văn hóa Ô Lâu

Ô Lâu là con sông bắt nguồn từ dãy Trường Sơn nằm ở phía tây

Dấu xưa

Dấu xưa

Đứa bạn thân của tôi khi mô nhắc tới chuyện quê cũ yêu thương cũng

DSC_4190

Tìm kiếm

Danh mục

Có thể bạn quan tâmclose