Văn hóa Huế | Homepage

VỀ MỘT BÀI THƠ CHỮ HÁN Ở ĐIỆN THÁI HÒA

0 Comments 🕔21.Apr 2016

Sát nóc điện Thái Hòa ở Đại Nội Huế, nằm ở vị trí chính diện trước ngai vua có bài thơ như sau:

Văn hiến thiên niên quốc

Xa thư vạn lý đồ

Hồng Bàng khai tịch hậu

Nam phục nhất Đường Ngu[1].

文 獻 千 年 國

車 書 萬 里 圖

鴻 厖 開 闢 後

南 服 一 唐 虞

          Xem hình chụp:

  1. Một giả thuyết về chữ Hồng Bàng:

Có một vấn đề cần tìm hiểu là tại sao trong các sách sử của người Việt suốt từ Đại Việt sử ký toàn thư về sau lại thống nhất viết chữ bàng trong từ Hồng Bàng thành chữ mang 厖 như trong hình chụp? Tra từ điển dị thể chữ Hán ở trang http://dict.variants.moe.edu.tw/yitia/fra/fra01232.htm thì đúng là chữ bàng có một dạng viết dị thể trùng với chữ mang, nhưng việc người Việt nhất quyết không dùng chữ bàng “chính thể” 龐 phải chăng có ẩn ý gì?

Hình các dị thể của chữ bàng, hàng đầu chữ thứ hai từ trái sang giống chữ mang:

Trước hết xét về nghĩa, cứ bám sát tự dạng chữ Hán thì phải theo nghĩa chữ mang 厖, theo Tự điển Hán Việt Thiều Chửu thì 厖 có hai nghĩa:

(1): dày, to. Như: mang nhiên đại vật 厖然大物 – sù sù vật lớn.

(2): lẫn lộn.

Còn chữ hồng 鴻 nghĩa là to lớn. Ghép lại có nghĩa là “lẫn lộn lớn” hay “hỗn độn lớn” ý nghĩa không rõ ràng, mà thời Kinh Dương Vương – Lạc Long Quân cho đến Hùng Vương đời đầu cách ngày nay đến khoảng 4.500 năm, lúc đó chính người Hán cũng chưa có chữ viết[2], làm sao lại có tên chữ Hán thời đó được mà đòi luận nghĩa theo nghĩa chữ Hán? Hơn nữa chính với cách đọc “bàng” mà người xưa truyền lại đã ngầm phủ nhận nghĩa chữ “mang” rồi.

Từ phân tích trên người viết phỏng đoán có thể Hồng Bàng là một từ phiên âm tiếng Việt cổ, được ghi lại về sau khi chữ Hán đã du nhập vào vùng Lĩnh Nam, trong đó chữ 厖 dùng để ghi âm một tiếng Việt nào đó có âm trị ở khoảng giữa mangbàng, nhưng không phải chính âm là “bàng”?

Vậy thì Hồng Bàng nghĩa Nôm là gì?

Vừa rồi nhân đọc cuốn “Từ điển Mường Việt” người viết đã tìm ra một tư liệu quý giúp nhận định rằng HỒNG BÀNG có thể là RỒNG VÀNG.

Xin xem hình chụp từ trang 190 từ điển Mường-Việt, mục từ “hồng wàng = rồng vàng”:

1- Trước hết xét quan hệ WÀNG/VÀNG/BÀNG:

Âm “wàng” là âm Việt Mường cổ của “vàng”, thỏa mãn điều kiện “gần với bàng nhưng không phải bàng”. Giáo trình Lịch sử ngữ âm tiếng Việt của GS. Nguyễn Tài Cẩn cho biết phụ âm đầu /v-/ của tiếng Việt mới định hình từ ngay trước thời Từ điển Việt-Bồ-La của A.D.Rhodes, khoảng thế kỷ 15-16. Lai nguyên của /v-/ vốn từ hai nguồn chính, một là *w- và hai là *b- (hay *p) ở thời Proto Việt Mường (khoảng trước Công nguyên), riêng *w- thì có thể xa hơn, lên đến thời Proto Việt-Chứt (khoảng 3000 năm trước) âm trị vẫn là *w-.

Trong chữ Nôm lại có nhiều chữ có /v-/ được ghi bằng các chữ Hán có phụ âm /b-/ như vua ghi bằng chữ bố 布, vâng ghi bằng chữ bang 邦 … thể hiện một trong các dạng âm cổ của /v-/ là /b-/ hay /p-/, chính âm Nôm “vàng” mà chúng ta đang khảo sát khi có nghĩa là màu vàng thường ghi bằng chữ hoàng 黃 nhưng trong từ “vững vàng” lại được ghi với chữ bàng 傍, phải chăng với việc tránh dùng chữ bàng 龐 chính thể mà dùng dị thể là chữ mang 厖 người xưa đã ngầm cho biết âm và nghĩa của “bàng” trong từ Hồng Bàng thật ra phải là “wàng” (vàng)? Sau đây dẫn một số trường hợp chữ Nôm dùng b- để ghi v- ứng với w- ở tiếng Mường:

Có khả năng chính chữ mang cũng có thể dùng để ghi âm “vàng”, tuy hiếm gặp nhưng vẫn thấy có trường hợp chữ Nôm dùng M- Hán Việt ghi V- Việt ứng với W- Mường, như chữ về (Mường: wề) có hai dạng viết Nôm với biểu âm là chữ mễ 米 và chữ mê 迷, chữ vạt (áo) có dạng viết y + miệt = 衣+蔑 (theo Đại tự điển chữ Nôm, Vũ Văn Kính), ngoài ra có chữ võng 罔,网,網 (lưới) tiếng Việt là mạng, vọng 望 tiếng Việt là mong .v.v. Ở địa phận âm Hán Việt cũng có quan hệ chuyển hóa giữa m- và v- như từ Nam vô (南無) A di đà phật phải đọc là Nam mô A di đà phật .v.v.

 

2- Bây giờ xét quan hệ HỒNG/RỒNG:

Chữ long 龍 (nghĩa là rồng) của Hán ngữ được các nhà ngôn ngữ học phục nguyên âm thượng cổ [3] như sau:

Karlgren: /li ̯uŋ/

Lý Phương Quế: /ljuŋ/

Vương Lực: /lioŋ/

Baxter: /b-rjoŋ/

Trịnh Trương Thượng Phương: /b·roŋ/

Phan Ngộ Vân: /groŋ/

Lưu ý phục nguyên của 3 tác giả sau cùng có tiền âm tiết b- hay g-, khi đọc lướt tiền âm tiết thì còn lại /roŋ/ chính là rồng của tiếng Việt.

Từ phục nguyên của Phan Ngộ Vân /groŋ/ nếu đọc lướt giới âm /-r-/ thì thành /goŋ/ hay /koŋ/ có thể dẫn đến /hoŋ/ tức là HỒNG, minh chứng là trong Hán ngữ cũng có chữ hồng 虹 nghĩa là cầu vồng[4], cầu vồng vẫn được coi là thể hiện của con rồng, báo hiệu trời mưa, Khang Hy Tự Điển có đoạn chú về chữ hồng 虹 như sau 又【字彙補】宛虹,龍也: Hựu Tự vựng bổ: uyển hồng, long dã (Lại theo sách Tự vựng bổ thì uyển hồng là rồng vậy). Phần biểu âm của hồng 虹 là chữ công 工 và phục nguyên của chữ 虹 theo Phan Ngộ Vân là /krooŋs/ cho thấy là /kroŋ/ hay /groŋ/[5] thời thượng cổ có thể dẫn đến cách đọc /hoŋ/ tức HỒNG hiện nay. Chính chữ hồng 鴻 trong bài thơ chúng ta đang tìm hiểu cũng chứa bộ phận biểu âm gốc là chữ công 工 thông qua chữ giang 江, mà phục nguyên âm thượng cổ của chữ giang 江 theo Baxter là /kroŋs/, theo Trịnh Trương Thượng Phương và Phan Ngộ Vân là /krooŋs/ cho thấy /groŋ/ ở chữ long 龍 cũng có thể có một dạng biến âm chuyển hóa thành HỒNG khi đọc lướt giới âm /-r-/.

Kết hợp phục nguyên âm thượng cổ của chữ long theo Baxter /b-rjoŋ/ và Phan Ngộ Vân /groŋ / cùng với lưu tích ở tiếng Việt Mường hồng=rồng, người viết đề xuất một dạng phục nguyên xa hơn thời thượng cổ Hán ngữ của từ rồng trong tiếng Việt là /bhroŋ/[6].

Cách giải thích việc dùng chữ Hán Hồng Bàng ghi nghĩa Nôm RỒNG VÀNG ở trên còn chưa thật chắc chắn ở trường hợp dùng chữ “mang” (bàng) ghi âm “wàng” (vàng), nhưng việc HỒNG là RỒNG thì đã có căn cứ ở tiếng Mường, và phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc, bởi người Việt vẫn tự nhận là “dòng dõi rồng tiên”.

  1. Về câu “Nam phục nhất Đường Ngu” trong bài thơ đang xét:

Chữ “phục” có thể hiểu theo nghĩa rộng là truyền thống, chế độ, nền văn hóa… Ý cả câu là nền văn hiến của nước Nam ta cũng ngang hàng với thời Đường Ngu bên Trung Quốc.

Lịch sử hơn bốn nghìn năm (đến nay thực ra đã gần 5000 năm[7]) của Việt Nam thường bị đem ra mổ xẻ, thậm chí trên mạng http://www.viethoc.org/phorum còn có kẻ mượn danh khoa học để mạt sát các sử quan người Việt là “bọn hủ nho” đã nhặt nhạnh những truyện truyền kỳ vô căn cứ của Trung Quốc ghi vào chính sử, vì vậy người viết thấy cần dẫn chính các tư liệu sách vở của Trung Quốc để phản bác lại.

1- Sách Thông Điển của Đỗ Hữu 杜佑[8] thời Đường (801), có ghi chép như sau:

Tự Lĩnh nhi nam đương Đường Ngu Tam Đại vi man di chi quốc, thị Bách Việt chi địa, diệc vị chi Nam Việt. Hoặc vân Nam Việt chi quân diệc Hạ Vũ chi hậu … ” Tạm dịch: “Từ núi Ngũ Lĩnh về phía Nam, ngang với đời Đường Ngu và Tam Đại là (một) nước man di, nằm trong đất Bách Việt, cũng gọi là Nam Việt.[9] Có kẻ nói quân trưởng của Nam Việt là dòng dõi vua Hạ Vũ…”

Như vậy truyền thuyết về thời đại Hồng Bàng – Hùng Vương của người Việt đâu phải là tự người Việt bịa đặt ra, như có người từng quy kết rằng: ban đầu do Trần Thế Pháp “sáng tác” trong Lĩnh Nam chích quái, rồi Sử quan đô tổng tài thời Lê là tiến sĩ Vũ Quỳnh “ghi bừa” vào Đại việt sử ký toàn thư? Để ý Thông Điển (801) có trước Việt Sử LượcLĩnh Nam chích quái đến khoảng nửa thiên niên kỷ, mà Đỗ Hữu từng làm Tiết độ sứ Lĩnh Nam nên chắc chắn đã có trong tay những tư liệu sách vở về nước Nam Việt cổ chứ không phải viết bừa theo các truyền thuyết dã sử của người Trung Quốc.

Dẫu sách của Đỗ Hữu đã viết theo kiểu miệt thị gọi nước của người Việt là “man di” thì vẫn viết là một “quốc” chứ không phải là một “xứ” hay một “bộ lạc”, hơn nữa ngay câu sau lại nhắc tới “quân” tức là “vua” của “man di chi quốc” này nên hiển nhiên “quốc” phải hiểu theo nghĩa “quốc gia”… Thông tin này cũng phù hợp với thông tin của TS.Nguyễn Việt cho biết đã tìm thấy nha chương bằng ngọc, biểu hiện của quyền lực, trên đất nước ta với niên đại khoảng 3500-3800 năm trước trong một ngôi mộ cổ ở Xóm Rền (Phù Ninh, Phú Thọ), khoảng 3500-3800 năm trước là khoảng nửa cuối nhà Hạ (thế kỷ 21 TCN – 16 TCN). Nha chương này có cùng chất liệu với các vòng ngọc tìm thấy trong ngôi mộ cổ đó nên có khả năng lớn là được chế tác tại chỗ, chứ không phải là từ Trung Quốc truyền sang qua con đường giao lưu buôn bán.

Để tránh tam sao thất bản, người viết sao chụp nguyên bản trang sách 通典卷第一百八十四-州郡十四Thông Điển quyển thứ 184-Châu quận 14 ở dưới:

2- Niên đại hơn 4000 năm của nước Nam Việt nói trong Thông Điển đời Đường cũng khá phù hợp với niên đại của nước Việt Thường trong sách Thông Chí đời Tống: “通志” (宋 – 鄭樵 [1104年 – 1162年] 撰)又按陶唐之,越裳國獻神龜,蓋千歲,方三尺餘,背有科斗文記開闢以來,堯命錄之,謂之龜歴。”Thông Chí” (Tống. Trịnh Tiều [1104-1162] soạn): Hựu án Đào Đường chi thế, Việt Thường quốc hiến thần quy, cái thiên tuế, phương tam xích dư, bối hữu khoa đẩu văn ký khai tịch dĩ lai, Nghiêu mạng lục chi, vị chi Quy Lịch. “Lại xét đời Đào Đường, nước Việt Thường dâng con rùa thần, phải đến hơn nghìn năm tuổi, mình nó hơn ba thước, trên lưng có văn khoa đẩu ghi việc từ khi trời đất mới mở mang trở về sau. Vua Nghiêu sai chép lấy, gọi là Quy lịch tức Lịch rùa.”

Thời vua Nghiêu xa hơn ngàn rưỡi năm trước nước Việt của Câu Tiễn ở Trung Quốc, và nước Việt Thường ít ra cũng tồn tại hơn ngàn năm để đến đời Chu Thành Vương lại tiếp tục đến dâng chim trĩ như sách sử Trung Quốc đã ghi (Hậu Hán thư, quyển 86, Nam Man Tây Nam Di liệt truyện đệ thất thập lục – 後漢書.南蠻西南夷列傳第七十六). Với truyền thống lâu dài như thế thì không có chuyện người Việt (Kinh) đi mượn cái tên “Việt” của Câu Tiễn mà có thể là ngược lại.

          Tóm lại: Nam Việt, Việt Thường là những địa danh và là tên nước cổ ở vùng Lĩnh Nam, có thể đã có trước thời Triệu Đà đến hàng nghìn năm chứ không phải đến thời Triệu Đà mới đặt ra tên nước Nam Việt.

Theo quan điểm của người viết thì “nhà nước” Nam Việt hay Việt Thường… ở vùng Lĩnh Nam trước thời Chu có lẽ cũng chỉ là những hình thức liên minh bộ lạc như các liên minh bộ lạc Hạ-Thương ở Trung Quốc đương thời mà thôi, nhưng vẫn có tính ĐỘC LẬP, KHU BIỆT nhất định, và đặc biệt là có truyền thống kế thừa hàng ngàn năm về ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử.v.v.

 

5.2015
Phan Anh Dũng

Bài này đã gởi tham dự Hội thảo khoa học về văn thơ chữ Hán trên các di tích ở Huế (8/5/2015).

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Phục nguyên âm thượng cổ Hán ngữ ở trang web Đại học Thượng Hải http://www.eastling.org/oc/oldage.aspx có bản sao ở trang http://fanzung.com/?page_id=445
  2. 中上古汉语音的纲要、 高本汉、 齐鲁书社、 济南。 1987
  3. A Handbook of Old Chinese Phonology GS William Baxter (1992, New York, Berlin).
  4. 古 漢 語 字典,Vương Lực “Cổ Hán ngữ tự điển”.
  5. Giáo trình Lịch sử ngữ âm tiếng Việt. Nguyễn Tài Cẩn, NXB Giáo Dục, Hà Nội. 1995
  6. Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt. Nguyễn Tài Cẩn. NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội. 2000.
  7. Từ điển Mường-Việt. Nguyễn Văn Khang chủ biên. NXB Văn hóa dân tộc. Hà Nội, 2002.
  8. Thử tìm hiểu từ nguyên một số cặp từ Việt Hán, Phan Anh Dũng, Bài viết tham gia hội thảo nhân một năm ngày mất GS Nguyễn Tài Cẩn, Hà Nội, 4-2012.
  9. Tìm hiểu về lớp từ cổ Việt Hán qua các cứ liệu ngữ âm lịch sử, Phan Anh Dũng, Hội thảo quốc tế Ngôn ngữ học, Hà Nội 14-16/4/2013.

 

[1] Bản dịch của Nhà Sử học Dương Trung Quốc

“Nước ngàn năm văn hiến

Vạn dặm một sơn hà

Từ Hồng Bàng mở nước

Thịnh trị nước Nam ta”:http://www.tgvn.com.vn/printContent.aspx?ID=5045.

[2] Dấu tích chữ giáp cốt xưa nhất ở TQ là khoảng 3000-3500 năm trước.

[3] Âm thượng cổ Hán ngữ là hệ thống ngữ âm tiếng Hán khoảng đời Chu.

[4] Cầu vồng, tiếng Việt còn gọi là “cù bùng” hay “mống”, cho thấy có quan hệ giữa v-, b- và m-

[5] Phụ âm G- và K- chỉ khác nhau ở đặc điểm hữu thanh và vô thanh, trong tiếng Nga có những quy tắc biến âm qua lại giữa chúng khi đọc.

[6] Xa hơn thời thượng cổ Hán ngữ tức có thể là đời Hạ-Thương về trước, lúc đó phục nguyên từ “long” của Hán ngữ có thể cũng đồng quy về /bhroŋ/?

[7] Sử ghi từ năm Nhâm Tuất đời Đế Minh đến khi An Dương Vương dứt đời Hùng Vương (257TCN) là 2622 năm, tính ra năm Nhâm Tuất đó là 2878 TCN. Đến nay (2015) là 4894 năm.

[8] Đỗ Hữu 杜佑 (735-812) từng làm Tiết độ sứ Lĩnh Nam, soạn sách Thông điển trong 36 năm từ 766 đến 801 sau đó làm Tể tướng nhà Đường gần 10 năm cho tới cuối đời. Đỗ Hữu là ông nội của nhà thơ Đỗ Mục. http://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%9D%9C%E4%BD%91

[9] Đường Ngu tức là vua Nghiêu họ Đào Đường (2337 TCN-2258 TCN) và vua Thuấn họ Hữu Ngu. Tam Đại tức 3 đời Hạ (bắt đầu từ vua Vũ), Thương, Chu.

Similar Articles

Bàn về phiên âm Hán Việt: GIA-CÁT Lượng hay CHƯ-CÁT Lượng … 0

Bài gốc ở vanhoanghean.com.vn  21/07/17 Tên nhân vật lỗi lạc thời Tam Quốc là Gia Cát

Tìm hiểu lịch sử nghề khắc – in sách Hán Nôm của Việt Nam thời phong kiến

Tìm hiểu lịch sử nghề khắc – in sách Hán Nôm của Việt Nam thời phong kiến 0

Nguyễn Huy Khuyến  Khi chưa có kỹ thuật khắc ván gỗ để in sách thì người

No Comments

No Comments Yet!

No one have left a comment for this post yet!

Write a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

DSC_4190

Tìm kiếm

Danh mục

Có thể bạn quan tâmclose